Ahmet ALBAYRAK
Yrd. Doç. Dr.; Rize Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Din Psikolojisi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi
GİRİŞ
Mistisizm, varoluşta tezahürleri görülen sonsuz hakikatin idrakine ulaşma çabasıdır. İslâm mistisizminde insanın kendisini aşması ve aşkın merkezine ulaşabilmesi söz konusudur. Mistik tecrübenin özü, nihaî hakikatin marifetine ulaşmaktır.
Mistik tecrübe, bir üst algı alanıdır. Mistik tecrübe sadece kişinin kendi ruhî derinliğini veya kendi ötesindekileri hissedişi değil, aynı zamanda tecrübenin o kişide bıraktığı bir bilgisellik niteliği de içerir. Mistik tecrübeler, insanların dinî ve ahlâkî değerlerin içselleştirilmesinde de katkı sağlamaktadırlar.
Araştırmanın Amacı
Giresun yöresi örneğinden hareketle Türkiye’de görev yapan din görevlilerinin mistik tecrübe düzeylerinin belirlenmesine katkıda bulunmak amacındayız.
Evren ve Örneklem
Araştırmanın evreni, genel olarak Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı’na bağlı cami ve Kur’an kurslarında görev yapan din görevlileri, dar anlamda ise Giresun ilçelerinde görev yapan din görevlilerinden oluşan gruptur. Araştırmamızın örneklemi ise, Giresun İli Görele, Tirebolu, Doğankent ve Çanakçı İlçelerinde görev yapan din görevlilerinden olan 150 kişiden oluşan gruptur. Ankete katılan grup 160 kişidir. Bunlardan 10 kişinin anket formu yetersiz cevaplamalarından dolayı elenmiştir. Kalan 150 kişiden oluşan örneklem grubunun % 6’sı (s=9) kadın, % 94’ü (s=141) erkektir.
Örneklem grubunda yer alan din görevlilerinin görev yaptıkları ilçelerin dağılımları ise şu şekildedir: Görele % 42 (s= 63), Tirebolu % 45.3 (s= 68), Doğankent % 8 (s= 12), Çanakçı % 4.7 (s= 7). (bk. Tablo-3)
Diyanet İşleri Başkanlığı’nın öngördüğü üzere, Tirebolu Müftülüğü’nün 18 Haziran 2008 tarihinde Görele İlçesi Hasan Âli Yücel Kültür Merkezi Salonu’nda düzenlediği yaz Kur’ân kurslarına isteklendirme odaklı hazırlık seminerimiz, bizlere uygulama imkânı sağlamıştır.
Din Görevlilerinin Cinsiyetlerine Göre Mistik Tecrübe Düzeyleri
Araştırmamızın hipotezlerinden biri, cinsiyet olarak kadın kimliğinin kişinin mistik tecrübesini etkileyebileceği idi. Ancak bu tabloda belirtilen bulgulara göre, cinsiyet bağımsız değişkeninin sonuçlar üzerinde herhangi anlamlı bir değişiklik yapmadığı ortaya çıkmıştır. Toplam puan ortalamalarına baktığımızda kadınların puan ortalaması 78.44 iken erkeklerinki 78.94’tür. Aynı durum dışadönük mistisizm, içedönük mistisizm ve dinî yorum faktörlerine göre puan ortalamalarında da görülmektedir.
Din Görevlilerinin Yaşlarına Göre Mistik Tecrübe Düzeyleri
Din görevlilerinin yaşlara göre mistik tecrübe düzeyleri tablosuna baktığımızda yaş bağımsız değişkeninin sonuçlar üzerinde herhangi anlamlı bir değişiklik yapmadığı ortaya çıkmıştır. Dışa dönük mistisizm faktörü açısından 30 yaş ve üstünde mistik tecrübenin biraz daha belirgin bir şekilde yoğunlaştığını söyleyebiliriz. Mistik tecrübenin 30-39 yaş arası kişilerde yoğunlaştığını, 40 yaşından sonra ise kısmen azaldığını düşünebiliriz.
Din Görevlilerinin Görev Yerlerine Göre Mistik Tecrübe Düzeyleri
Giresun İli’nin Görele ve Tirebolu ilçeleri coğrafi konumları itibarıyla sahilde, Doğankent ve Çanakçı ilçeleri ise iç kesimlerde yer almaktadır. Bu bilgilere ilaveten, Görele ve Tirebolu ilçelerinin nüfus yoğunlukları Doğankent ve Çanakçı ilçelerine göre çok daha fazladır. Hem coğrafi konumları hem de nüfus yoğunlukları açısından farklı olan ilçeler arasında görev yapan din görevlilerinin mistik tecrübe düzeyleri arasında farklılıklar olabileceğini düşünmüştük. İlçelere göre toplam puan ortalamalarına baktığımızda Görele İlçesi’nde görev yapan din görevlilerinin mistik tecrübe ölçeğinden aldıkları puan ortalamaları 78.75, Tirebolu 79.19, Doğankent 85.00 ve Çanakçı 67.29 olarak çıkmıştır. İç kesimde yer alan Doğankent İlçesi’nde görev yapan din görevlilerinin mistik tecrübe ölçeğinden aldıkları puan ortalaması olan 85.00 değeri, diğer ilçe puan ortalamalarına göre yüksek olması dolayısıyla bizlere ipucu verebilir.
Din Görevlilerinin Görevlerine Göre Mistik Tecrübe Düzeyleri
Din görevlilerinin görevlerine göre mistik tecrübe düzeyleri tablosuna baktığımızda, ankete katılan bireylerin görev çeşitlerinin sonuçlar üzerinde herhangi anlamlı bir değişiklik yapmadığı ortaya çıkmıştır. Kur’an kursu öğreticisi, İmam-hatip, müezzin şeklindeki dinî görevlerin hepsinin birbirine yakın amaçlara yönelik olduğu düşünülürse anlamlı bir değişikliğin ortaya çıkmaması anlaşılabilir.
Toplam puan ortalamaları açısından en düşük değer 71.50 olarak müezzin meslek grubunda ortaya çıkmıştır. Kur’an kursu öğreticilerinin toplam puan ortalaması 74.21, imam-hatiplerin ise 79.64’tür. Bu sonuca bağlı olarak imam-hatiplerin mistik tecrübe düzeylerinin diğer dinî görevlere göre biraz daha yoğun olduğu söylenebilir.
Sonuç ve Öneriler
Anadolu coğrafyasında bu tür tecrübelerin yaşanabileceği pek çok toplumsal dinamikler olduğu bilinmektedir. Hedef kitlemiz Giresun yöresi örnekliğiyle Türkiye’de görev yapan din görevlileri olmuştur. Ortaya çıkan sonuçlar, Giresun İli’ne bağlı dört ilçede görev yapan 150 din görevlisinden elde edilen verilerle sınırlıdır.
Bulgularımıza göre, din görevlilerinin cinsiyet, yaş, görev yerleri ve görev çeşitlerinden oluşan bağımsız değişkenler sonuçlar üzerinde herhangi anlamlı bir değişiklik yapmamıştır.
Mistik Tecrübe Ölçeği’nden alınan bu puanların yüksek olması, din görevlilerinin mistik tecrübe düzeylerinin yeterince yüksek olduğu anlamına gelmektedir. Böylece, bu ölçekteki ifadelerde yer alan mistik tecrübelerin yaşanma oranının cami ve Kur’ân kurslarında görev yapan din görevlilerinde yüksek olduğu şeklindeki hipotezimiz doğrulanmıştır.
Din görevlilerinin cinsiyetlerine göre üç faktörden aldıkları puan ortalamaları birbirine yakın olduğu görülmüştür. Bu sonuçlara göre, cinsiyet olarak kadın kimliğinin kişinin mistik tecrübesini artırabileceği şeklindeki hipotezimiz doğrulanmamıştır. Yaş değişkenine göre mistik tecrübe düzeylerine baktığımızda, mistik tecrübenin 30-39 yaş arası kişilerde yoğunlaştığını, 40 yaşından sonra ise kısmen azaldığını söyleyebiliriz.
Görev yerleri açısından coğrafi konumları ve nüfus yoğunlukları açısından farklı olan ilçeler arasında görev yapan din görevlilerinin mistik tecrübe düzeyleri arasında farklılıklar olabileceğini düşünmüştük. Görele İlçesi’nde görev yapan din görevlilerinin mistik tecrübe ölçeğinden aldıkları puan ortalamaları 78.75, Tirebolu 79.19, Doğankent 85.00 ve Çanakçı 67.29 olarak çıkmıştır. İç kesimde yer alan Doğankent İlçesi’nde görev yapan din görevlilerinin mistik tecrübe ölçeğinden aldıkları puan ortalaması olan 85.00 değeri, diğer ilçe puan ortalamalarına göre yüksek olması dolayısıyla bizlere ipucu verebilir.
Din görevlilerinin görevleri açısından sonuçlara baktığımızda her üç faktörden elde edilen toplam puan ortalamaları açısından en düşük değer 71.50 olarak müezzin meslek grubunda ortaya çıkmıştır. Kur’an kursu öğreticilerinin toplam puan ortalaması 74.21, imam-hatiplerin ise 79.64’tür. Bu sonuca bağlı olarak imam-hatiplerin mistik tecrübe düzeylerinin diğer dinî görevlere göre biraz daha yoğun olduğu söylenebilir.
En dikkat çekici yön, örneklem grubundaki din görevlilerinden oluşan bireylerin daha çok dışa dönük mistik algılamaları olduğunun ortaya çıkmasıdır. Din görevlilerinin mistik tecrübe düzeyleri açısından en yüksek değerler, dışa dönük mistisizmde görülmüştür.
Not: Makale tarafımızdan özetlenmiştir.(H.H.Y)
